O “Factor C”: A Forza da Solidariedade na Economía

Luís Razeto  é membro do directorio da Fundación Trabajo para un Hermano. Investigador do Programa de Economía do Traballo e Director da Escola de Economía da Universidade Bolivariana, escribiu varios libros sobre a Economía de Solidariedade. Na seguinte entrevista, el fálanos sobre as orixes, sentido e perspectivas da economía de solidariedade.

Charlas e entrevistas sobre Economía de Solidariedade e moito máis.

Poderías dicirnos cando nace a economía de solidariedade? De onde vén? Quen empezou con isto?

Moi boa a túa pregunta. En realidade, da “economía de solidariedade” está a falarse desde hai poucos anos; pero se nos pomos a buscar as primeiras manifestacións do que hoxe entendemos como economía de solidariedade, teremos que retroceder probablemente até os comezos da historia. Desde sempre houbo persoas que traballan xuntas para producir o que necesitan, que comparten bens e servizos para satisfacer as súas necesidades comúns, que colaboran uns con outros para desenvolver as súas comunidades locais. Sempre existiron formas de consumo comunitario, e sempre os homes se asociaron para realizar empresas que lles interesan e que xestionan grupalmente.

Queres dicir que a economía foi sempre solidaria?

Non exactamente. Na historia houbo múltiples formas de organización económica; pero talvez a primeira de todas fose unha que podamos recoñecer como solidaria. E ao longo da evolución da sociedade e até os nosos días, nos diferentes sistemas económicos, aínda nos máis individualistas ou autoritarios, houbo algunha expresión de economía solidaria, que coexistiu con outras maneiras de organizala.

Pero entón que é o novo da economía de solidariedade?

Saber que a economía de solidariedade vén de moi antigo talvez non sexa completamente do agrado de quen gustan do novo e aspiran á orixinalidade. Pero é importante darse conta de que é así, porque recoñecer que sempre existiu garántenos do carácter profundamente humano, e mesmo natural, da economía de solidariedade. En todo caso, lévanos á indiscutible conclusión de que a economía de solidariedade é posible, e que non é unha mera utopía como tenden a crer algúns escépticos. Agora, o novo, novísimo, é a expresión “economía de solidariedade”. Rastrexei na literatura económica, social e relixiosa buscando a fusión das palabras economía e solidariedade nunha soa expresión, sen atopala até os 80 en que empezamos a utilizala. Por certo, hai outras expresións que se utilizaron para referirse a manifestacións da mesma realidade: economía cooperativa, economía comunitaria e de comunidades, economía social e autoxestionada, economía humana, civilización e sociedade solidaria, economía das doazóns, etc. Pero “economía de solidariedade” ou “economía solidaria”, expresión que alguén chegou a considerar tan estraña como a de “física sentimental” ou “socioloxía amorosa”, é un concepto cuxa difusión, bastante rápida polo demais, é recente.

E isto a que se debe? Por que economía de solidariedade, se sempre existiu, é unha expresión estraña?

É que na época moderna, época en que se desenvolve a ciencia da economía, a economía e a solidariedade parecesen excluírse. Na nosa época difundiuse a convicción de que a economía require comportamentos utilitaristas, maximizadores da propia ganancia, competitivos e conflictuales. Cando se fala de cooperación alúdese soamente á necesaria integración de funcións e á operación combinada de factores económicos tras o logro da utilidade empresarial. Á súa vez, o discurso sobre a solidariedade parecese refractario á economía, da cal se desconfía e da que non se espera a integración comunitaria e social, reservada máis ben á actividade política e de promoción social.

Cando xurdiu a idea de economía solidaria? De onde vén o concepto?

É interesante coñecer a orixe da “economía solidaria ou de solidariedade”, porque é un dos poucos conceptos que chegan a formar parte dunha ciencia, e que se incorpora ao ensino social da Igrexa,tendo nado do mundo popular, no noso país. Eu non escoitara nunca esta expresión até 1981, e despois rastrexei na literatura económica e social anterior, sen atopala en ningún texto. Foi nun encontro de reflexión e intercambio de experiencias entre diferentes organizacións e grupos que desenvolvían iniciativas económicas para facer fronte á subsistencia, nun contexto de aguda crise económica, política e social. Organizaramos o encontro no marco dunha investigación do PET (Programa de Economía do Traballo), que se propuña sistematizar as múltiples e heteroxéneas experiencias de organización e apoio que desde 1974 despregábanse nas poboacións máis pobres e máis fortemente afectadas pola crise económica e política. Había alí organizacións que se deron diferentes nomes: “talleres solidarios”, “ollas comunes”, “comedores populares”, “comprando juntos”, “centros de servicio a la comunidad”, “instituciones de apoyo y servicio”, etc.  A pregunta que motivaba a conversación trataba de identificar o que tan variadas experiencias tiñan en común. Algunhas persoas falaban de “organizacións de subsistencia” e outras de “organizacións solidarias”. Uns, salientando a problemática da subsistencia que motivaba o xurdimento das iniciativas, puñan o acento na dimensión económica da organización e actividade que realizaban; outros, pondo o acento nas relacións e valores sociais dos grupos que protagonizaban as experiencias e nos apoios que recibían, salientaban a solidariedade como o elemento máis distintivo que compartían as organizacións presentes. Necesitabamos atopar un nome, unha denominación común que permitise referirse a esas tan variadas experiencias e recoñecelas socialmente na súa identidade, valor e dignidade. Propúñanse dúas expresións para facelo: “organizacións populares solidarias” e “organizacións económicas populares”. No debate, precisamos a validez de ambas as nocións, distinguindo o que esas organizacións facían (realizaban actividades económicas, facían economía), e o modo ou o como o facían (con solidariedade, de maneira solidaria). Eran organizacións económicas populares; facían economía solidaria ou de solidariedade. Desde aquela reunión cos protagonistas das experiencias en que apareceu por primeira vez a expresión “economía de solidariedade”, intereseime por identificar exactamente en que podería consistir ese modo especial de facer economía.

Cal é ese modo? Como pode definirse a economía solidaria?

O esencial da economía solidaria descubrímolo no contacto con esas experiencias de economía popular. Quería entender o seguinte: Como é que eses grupos tan pobres lograban “facer economía” e obter beneficios reais e concretos, operando con recursos tan escasos e tecnicamente irrelevantes? En efecto, os recursos e factores económicos que utilizaban, e cos cales lograban producir e entrar dalgún modo no mercado, eran os que o mercado, as empresas e a economía en xeral, descartaran por ineficientes, improdutivos e obsoletos. A forza de traballo era a dos desocupados, sexan traballadores cesantes, donas de casa sen experiencia de emprego formal nin capacitación laboral, persoas maduras e mesmo anciáns que non formaban parte da forza de traballo nin da poboación economicamente activa; persoas, en xeral, que pola súa baixa produtividade non atopaban ocupación nas empresas nin lograban integrarse ao mercado do traballo. Medios materiais de produción economicamente insignificantes: ferramentas rudimentarias, no mellor dos casos maquinaria obsoleta e refugada polas empresas, materias primas de descarte, sen valor económico e a miúdo recollida de refugallos, e en todo caso de baixa calidade e prezo. Nulo capital propio e ningún acceso ao crédito. Tecnoloxías rudimentarias: un saber facer fragmentario, atrasado, ao que en gran parte dos casos non podería atribuírse sequera as características do artesanal. Unha capacidade de xestión apenas intuitiva, inexperta, sen capacitación nin experiencia anterior no manexo e administración de actividades económicas. En fin, recursos e factores dos que ningún empresario privado ou público esperaría algunha produtividade suficiente como para aceptalos, nin sequera para darlles unha utilización subordinada nas empresas e actividades económicas orientadas cara ao mercado. Con todo, con iso as organizacións e grupos facían economía: producían e xerábanse ingresos para satisfacer as súas necesidades máis perentorias. Foi tratando de entender o incomprensible para a teoría e a análise económica, que empecei a descubrir o que é a economía de solidariedade. Descubrín algo en verdade sorprendente: todos e cada un deses recursos de tan baixa produtividade, potenciábanse extraordinariamente pola forza da solidariedade. As persoas axudábanse no traballo e crecía a súa produtividade; compartían informacións e o saber fragmentado integrábase, desenvolvéndose un “saber facer” ou tecnoloxía eficiente; as persoas participaban na toma de decisións e a xestión perfeccionábase; todos facían achegas de medios materiais e pequenas cotas de diñeiro, e constituíase un pequeno capital produtivo; o grupo celebraba o traballo e cada pequeno logro ou avance, e a unidade e alegría do grupo permitíalles sortear as situacións máis difíciles. En verdade, a solidariedade era a gran forza que convertía en viables e eficientes unhas experiencias produtivas e comerciais que se se analizaban coas categorías da economía convencional non tiñan ningún destino.

Entón a economía de solidariedade é necesariamente unha economía dos pobres?

Non, en absoluto. A economía daqueles grupos pobres, ensina algo á economía en xeral, que poden desenvolver todas as empresas e as economías a nivel global. O que ensinan é que a solidariedade é unha forza económica, un factor de alta eficiencia e produtividade. Nós formalizamos esta noción, acuñando o concepto do “Factor C”. É un novo factor que integra aos modelos e análises económicas, xunto ao traballo, o capital, a tecnoloxía, etc. Se en calquera empresa, até nas máis grandes e modernas, se puxese ou se incrementa a solidariedade, con seguridade sería máis produtiva e eficiente. Se no mercado houbese máis solidariedade, o mercado sería máis perfecto e funcionaría de mellor maneira. Se nas políticas públicas e nas decisións económicas do estado houbese maiores dose de solidariedade, esas políticas serían mellores e os seus resultados máis eficientes. Esa é a forza do “Factor C”.

Por que ese nome: Factor C?

Simplemente porque coa letra C comezan moitas palabras que o identifican: compañeirismo, comunidade, cooperación, colaboración, comuñón, coordinación e outras. Hai anos, en Venezuela, eu explicaba o “Factor C” nunha comunidade de traballo, e un home xa ancián e de longa traxectoria de acción social díxome: “A ese factor c eu poríalle unha C maiúscula, porque para min é o factor Cristo”. E así quedou, con maiúscula.

Onde podemos coñecer máis de todo isto, e profundar na economía de solidariedade?

Coñecer? Pois, mirando a realidade cos ollos abertos, descubrindo a presenza activa e a forza da solidariedade, operando, en maior ou menor medida, un pouco en todas partes. E ao que queira profundar na teoría e a análise, pode atopar bastante, para empezar, no meu libro Los Caminos de la Economía de Solidaridad.

Fonte: http://www.economiasolidaria.net/


Advertisements

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair / Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair / Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair / Cambiar )

Google+ photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google+. Sair / Cambiar )

Conectando a %s

%d bloggers like this: