A sabedoría do caracol

O crac bolsista que sacode a Estados Unidos e a Europa, e que corre o perigo de estenderse a outras áreas como Rusia, América Latina ou China, ofrece unha boa oportunidade tanto para reflexionar sobre os límites do liberalismo económico e sobre as relacións entre economía, sociedade e medio ambiente, como para retomar ideas e conceptos que a excesiva fe na lóxica do produtivismo e da especulación financeira parecía que enterrara definitivamente.

A crise actual está a demostrar -e demostrará máis no futuro- que o obxectivo do crecemento polo crecemento, do beneficio sobre o beneficio para os posuidores do capital e a acumulación ilimitada non só ten consecuencias negativas no plano económico no curto prazo senón tamén, e moi especialmente, no plano social e ambiental no medio e longo prazo.

É este o momento de lembrar que pode haber crecemento económico sen desenvolvemento e sen progreso e benestar social e de considerar a importancia estratéxica das teorías ligadas ao posdesarrollo, á bioeconomía e ao controvertido concepto de desenvolvemento sustentable. Conceptos como ecobalance, ecoeficiencia ou decrecemento deben traerse ao primeiro plano.

Aínda que o espazo dispoñible no noso planeta é de 51 millóns de hectáreas, o espazo bioprodutivo limítase a pouco máis dunha cuarta parte. Dividido polos 6.666 millóns de habitantes do mundo, o resultado é 1,8 hectáreas por persoa; con todo, actualmente consumimos 2,2: a diferenza é a conta da herdanza das xeracións futuras. O consumo, a necesidade de espazo bioprodutivo dispoñible, presenta, ademais, fortes diferenzas entre países: para manter o seu nivel de vida actual un europeo necesita 4,5 hectáreas. E un norteamericano 9,6. Estas cifras ponnos de manifesto que non pode haber crecemento infinito nun planeta de recursos finitos e ademais tan desigualmente repartidos.

E é que o PIB non mide nin a verdadeira riqueza nin a verdadeira pobreza nin, moito menos, o desenvolvemento ou benestar social. O indicador de desenvolvemento humano (IDH) aproxímase máis. O chamado GPI (Genuine Progrees Indicador), a ISS (ou indicador de saúde social), o cálculo do green GDP ou PIB verde calculable, de forma non sinxela, tras deducir do PIB convencional o custo dos danos ambientais e do consumo de recursos naturais vanse progresivamente abrindo camiño entre os estudos sociais e económicos e permiten introducir novas variables, incorporar aspectos relegados -se non esquecidos- na análise económica relacionado co benestar social e relativizar a importancia dada ao PIB per cápita.

Así o IBP (índice de benestar permanente) introduce na súa fórmula tanto compoñentes que suman como compoñentes que restan benestar e desenvolvemento social. Entre os que suman caben citarse o consumo comercial doméstico, os gastos públicos non defensivos e a formación de capital produtivo. Entre os que restan benestar e desenvolvemento social considera os gastos privados de seguridade, os relacionados coa degradación da calidade de vida (contaminación da auga e do aire, ruídos, tráfico pendular, criminalidade e perda de recursos non renovables, entre outros), os gastos de degradación do medio ambiental e a desvalorización do capital natural.

A crise, calquera crise, só pode superarse substituíndo a economía dos bens que temos pola economía dos bens que fan que sexamos. A sociedade debe saber reencontrar o sentido do límite e descubrir que moitas veces o que máis vale é o que menos costa.

A economía, en esencia e en teoría, ciencia social, debe desenvolver o seu rostro máis humano e os seus fins máis transcendentes, que non poden ser outros que a creación de riqueza nun contexto de sustentabilidade, a satisfacción das nosas necesidades básicas, a equidade e o desenvolvemento social e non axudar ou xustificar a privatización de ganancias nas épocas de bonanza económicas e a socialización de perdas nos períodos de crises.

Como sinala Serge Latouche no seu recente libro La apuesta por el decrecimiento como saír do imaxinario dominante? (imprescindible lectura no momento actual), a sociedade do crecemento non é desexable por tres razóns: procrea unha boa cantidade de desigualdades e inxustiza social, crea un benestar ilusorio e non suscita para os privilexiados unha sociedade convivencial senón unha antisociedade enferma da súa riqueza.

O autor inclúe unha cita do pensador Iván Illich, procedente dun traballo actualmente clásico (no tempo transcorrido entre a súa publicación e o momento actual tiveron lugar algunhas crises das que pouco aprendemos) na que conta un fermoso ensino, sobre a que debemos reflexionar.

O caracol -sinala Illich- constrúe a delicada arquitectura da súa cuncha engadindo unha tras outra espirais cada vez máis amplas; despois cae bruscamente e comeza a enroscarse esta vez en decrecemento, xa que unha soa espiral máis daría á cuncha unha dimensión 16 veces máis grande, o que en lugar de contribuír ao benestar do animal o sobrecargaría excesivamente. E desde entón calquera aumento da súa produtividade serviría só para paliar as dificultades creadas por esa ampliación da cuncha fóra dos límites fixados pola súa finalidade. Pasado un punto límite de ampliación de espirais, os problemas do crecemento multiplicaríanse en progresión xeométrica, mentres que a capacidade biolóxica do caracol só pode no mellor dos casos seguir unha progresión aritmética.

Ao apartarse da razón xeométrica, á que se uniu por un tempo, o caracol móstranos o carreiro para reflexionar sobre unha sociedade do decrecemento se é posible serena e convivencial.

Autor: Pedro Reques Velasco. Catedrático de Xeografía Humana e director do Departamento de Xeografía, Urbanismo e Ordenación do Territorio da Universidade de Cantabria.

Fonte: Coop57

Máis información sobre Economía Solidaria:

Advertisements

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair / Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair / Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair / Cambiar )

Google+ photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google+. Sair / Cambiar )

Conectando a %s

%d bloggers like this: