Charla de Serge Latouche: ¿Decrecemento ou Barbarie?

Autor/a: Amadeus
Resumo da charla pronunciada por Serge Latouche, o 10 de febreiro de 2011 ás 8 da tarde, no Colexio Maior Larraona, en Pamplona-Irunea, organizada polo COLECTIVO DALE VUELTA – BIRA BESTE ALDERA (MOVEMENTO POLO DECRECEMENTO)

Asistentes: entre 200 e 250 persoas.

O acto empeza puntualmente, tras os cinco minutos de cortesía de rigor.

Despois dunha breve, pero centrada, intervención do portavoz de DALE VUELTA, en eúscaro e castelán, toma a palabra Serge Latouche, que nos saúda en castelán, advertíndonos que esas serán as súas únicas palabras nesa lingua, e empeza a súa charla en francés, que é traducida moi correctamente ao castelán, por un voluntario.

¿DECRECEMENTO OU BARBARIE?

Comeza a charla coa anécdota da súa comida en Bilbao, no transcurso das Xornadas sobre Decrecemento, “Decrecimiento y Buen Vivir”, nas que acaba de participar. No restaurante había gravados de Marx, Groucho, non Karl, o que lle trouxo á memoria as palabras pronunciadas por ese humorista:

“Por que nos temos que preocupar polo futuro? Seica o futuro se preocupa por nós?”.

Para quen compartan esa frase, pouco lles importa o “decrecemento ou a barbarie”.

Que é a barbarie?

A barbarie estamos a experimentala xa, mesmo nos nosos países, nos países máis desenvolvidos e ricos do planeta. Especialmente nos PIGS (Portugal, Irlanda, Grecia, España). A política de corte neoliberal e reaccionario aplicada, por exemplo, en España e Grecia, por gobernantes socialistas, en cuxos programas electorais e nas súas políticas de partido, estaban contempladas medidas absolutamente contraditorias coas que se están aplicando, van na dirección de sumir a grandes masas da poboación deses países na máis absoluta miseria.

Estamos xa camiñando cara á barbarie.

Pero, como evitala?

Para iso, o primeiro é identificar a natureza da actual crise.

A crise actual non é só unha crise económica, senón unha crise de civilización.

A actual civilización, a civilización occidental capitalista, que practicamente se estendeu por todo o mundo, baséase fundamentalmente no crecemento.

Xustamente, o decrecemento é a vía para evitar esa crise global, o colapso da sociedade á que nos diriximos inexorablemente, por mor dese crecemento exponencial que está a esgotar os recursos limitados do noso planeta.

Que é o decrecemento?

“Decrecemento” é unha palabra de uso habitual relativamente recente. Antes de 2002 dita palabra non se utilizaba coa cotidianeidade coa que se utiliza actualmente.

É unha palabra provocadora, que pretende lanzar un mísil á liña de flotación do actual sistema capitalista cuxa “relixión” neoliberal ten un Deus: o crecemento polo crecemento para maximizar os beneficios do capital.

A palabra “decrecemento” é, e iso é o que se pretende ao utilizala, unha bomba semántica.

Xorde como unha resposta ao slogan do “crecemento sustentable” lanzado polas minorías dirixentes mundiais.

Este concepto foi acuñado polo Club Mundial do Desenvolvemento Sustentable, que está apoiado polos maiores criminais ecolóxicos do planeta (Monsanto, Nestlé, …)

E a sociedade caeu nesa trampa semántica, a do desenvolvemento sustentable, a do crecemento sustentable (termos contraditorios en si mesmos, tendo en conta do carácter limitado dos recursos dos que podemos dispor a humanidade nun planeta finito como é a Terra).

Froito da colaboración (de Latouche), cun grupo de pensadores-activistas suramericanos, constataron, que o desenvolvemento do hemisferio Norte era posible grazas á destrución do hemisferio Sur.

Despois da caída do muro de Berlín, o primeiro mundo, o bloque occidental, e o segundo mundo, o bloque socialista, unificáronse, e de feito converteuse nun só mundo dirixido polo pensamento e as políticas neoliberais.

Pero ese necesario decrecemento non hai que estendelo a todas as categorías da realidade.

Hai que crecer na calidade da auga no mundo.

Hai que crecer na calidade do aire que respiramos. (Alusión ao que está a pasar agora mesmo en Madrid, Barcelona, e outras cidades españolas)

Hai que crecer en calidade de vida, na alegría, na felicidade.

Hai que crecer na produción de trigo no mundo, non para alimentar aos porcos, aos animais, senón para alimentar aos humanos.

Hai que dicir NON, ao crecemento polo crecemento.

A sociedade occidental do crecemento foi fagocitada pola economía, polo sistema capitalista.

O crecemento é absolutamente imprescindible para aumentar os beneficios dos capitalistas. O proceso de acumulación do capital, descrito fai case máis de 150 anos por Karl Marx, non Groucho, para o cal é imprescindible o crecemento, sen importar se ese crecemento é beneficioso ou non para os seres humanos individuais ou para a humanidade no seu conxunto, é o motor do sistema capitalista.

Desde a II GUERRA MUNDIAL, un pouco máis tarde no caso español debido ao franquismo, implantouse no mundo occidental a sociedade de consumo de masas.

Tres son os alicerces da sociedade de consumo na que vivimos:

  • A PUBLICIDADE, que crea necesidades, na maioría das veces falsas necesidades, que ao non poder ser cubertas pola inmensa maioría da poboación, convértense en frustracións. A xente feliz non necesita consumir. A xente frustrada, necesita consumir para conseguir unha falsa felicidade. “Non é máis feliz quen máis ten, quen máis consome, senón quen menos necesita”, ou como di un amigo seu, “é preferible conseguir un novo amigo, que un novo coche”.
  • A OBSOLESCENCIA PROGRAMADA, isto é producir produtos que van durar un tempo determinado, para que necesitemos renovalos, e seguir consumindo. (Exemplo das impresoras, que están programadas para averiarse aparentemente, e que cando pretendes arranxalas, resulta que é máis barato comprar unha nova, co consecuente malgasto enerxético e de materias primas, que reparar a que tes.)
  • O CRÉDITO, proporcionado por esas institucións filantrópicas, chamadas bancos, que “xenerosamente” facilítannos o diñeiro que non temos (e que quizais nunca sexamos capaces de ter) para poder comprar unha multitude de bens ou cachivaches que non nos fan ningunha falta. Como se puido comprobar os bancos prestan diñeiro até aos NINJAS (Non Income, Non Job, non ASsets = NON INGRESO, NON TRABALLO, NON BENS – PROPIEDADES/GARANTÍAS)
    Eses créditos aos NINJAS, ou máis coñecidos como SUBPRIMES, créditos tóxicos, incobrables, son os que foron o detonante da crise financeira, ao ser mesturados indiscriminadamente con outros activos contaminando a toda a banca mundial, provocando a caída de Lehman Brothers, e pondo ao bordo da bancarrota a toda a banca mundial que debeu ser saneada mediante a inxección de inxentes cantidades de diñeiro. Segundo estimacións, para o saneamento completo do sistema financeiro mundial requiriranse uns fondos equivalentes a entre 10 e 15 veces o PIB mundial.
A partir da caída do muro de Berlín este modelo de sociedade se mundializa, globalízase: TODO SE CONVERTE EN MERCADORÍA. 

O decrecemento é un movemento que pretende que a sociedade salga desa “relixión”, da relixión do crecemento polo crecemento, do crecemento sostido, que non sustentable.

Aínda que talvez sería mellor falar de a-crecemento, deberiamos converternos en agnósticos, ou ateos, da “relixión” do crecemento.

Debemos ser capaces de pór en marcha un proxecto alternativo, de construír outra paradigma.

Isto farase de forma diferente en cada lugar, en cada país. Cada un debe atopar e construír a súa propia vía, a súa propia alternativa.

En realidade ese movemento cara a unha sociedade alternativa iníciase xa na década dos 70: a SOCIEDADE AUTÓNOMA.

Na devandita sociedade son os homes os que forxan o seu propio futuro, e non deixan, que como sucedeu no actual sistema, o proxecto da modernidade sexa traizoado pola economía.

Iso é o que pasou en Grecia, e está a pasar en España: son os mercados os que ditan as decisións neoliberais que deben asumir, ou si ou si, os gobernos socialistas, en contra do seu propio programa, e o que é máis grave, en contra da vontade e os intereses maioritarios dos seus pobos.

No pasado, cando os Reis ou os gobernantes puñan en marcha políticas que sumían na miseria e a fame negra aos seus pobos, a solución era, relativamente, fácil: o pobo rebelábase e enviaba á guillotina aos sátrapas.

Pero agora, como guillotinamos aos mercados? Como aplicamos a antiga lei de cortar a man aos ladróns, e cortamos a “man invisible” do mercado?

Fronte á actual situación, e para facer fronte ao colapso que se aveciña, non temos outra alternativa, para non sumir á humanidade na barbarie, que crear unha sociedade de “abundancia frugal”, para que o mundo, que é limitado, o poida soportar.

É importante que sexamos capaces de crear unha abundancia relativa dos bens indispensables para a subsistencia e felicidade de todos os humanos dentro dunha paradigma de frugalidade, de mesura e contención voluntaria e responsable.

Por que é necesario ese cambio?

Porque o actual modelo de sociedade non é sustentable. 

E porque nesa sociedade, a pesar, ou mellor, grazas á frugalidade, viviriamos mellor.

Para entender porque non é posible o actual modelo de sociedade debemos explicar en que consiste a “pegada ecolóxica” e cal é a súa actual dimensión a nivel mundial e a nivel das distintas rexións e países.

Cal é a pegada ecolóxica?
O home, as sociedades humanas, os países, a humanidade no seu conxunto para vivir, para desenvolver as súas actividades vitais, necesita espazo, terra.

Necesita espazo para cultivar os seus alimentos, para construír os seus habitáculos, as súas cidades, as súas vías de comunicación, necesita bosques e masas verdes para rexenerar o anhídrido carbónico e transformalo en osíxeno,…

E a terra, esa gran bóla que flota no espazo, aínda que a súa superficie nos poida parecer inmensa, é limitada.

Na actualidade cada persoa está a ocupar unha media de 2,2 Has, o que vén supor un 40% máis da superficie total dispoñible (descontando os océanos, os altos cumes, os desertos, …). É dicir que estamos a ocupar e utilizando máis superficie da que dispomos, e iso é posible porque lla estamos roubando (pola sobreexplotación dos recursos -combustibles fósiles e minerais- e o aumento da contaminación dos nosos desfeitos) ás xeracións futuras, aos nosos fillos e netos.

Pero se vemos cal é a distribución entre os distintos países, vemos que os españois estamos a ocupar 3 terras, que os estadounidenses ocupan 10 planetas, mentres que todos os países africanos ocupan moito menos espazo da Terra do que lles correspondería polo seu volume de poboación; pero a pesar do seu “xeneroso agasallo”, no seu conxunto os países desenvolvidos ocupan tanta superficie por encima das súas posibilidades, que no conxunto, a humanidade necesitaría, nestes momentos, ter dispoñible case outra media Terra adicional.

Pero vexamos con máis detalle o que ocorre cos recursos enerxéticos.

O principal recurso enerxético que posibilitou o desenvolvemento da sociedade actual, foi o petróleo. E o petróleo está a alcanzar o seu pico, o seu cénit, o seu máximo de produción, de acordo coa curva de Hubbert, xeólogo norteamericano experto en extracción de petróleo, que predixo con incrible exactitude a data na que se ía a producir o máximo de produción e posterior declive dos pozos norteamericanos.

E é unha realidade, que xa alcanzamos (2005), segundo uns, ou estamos moi próximos, segundo outros (2012-2015) o pico do petróleo, o “peak-oil”.

A actual produción que se sitúa lixeiramente por baixo dos 88 millóns de barrís día, vai ser pouco probable que se supere, e a partir de aí é máis que probable que empece a diminuír, a pesar da demanda crecente de petróleo.

A consecuencia inmediata dese crecemento exponencial é que estamos a destruír, erosionando o chan, os bosques tropicais nos que se concentra a maior biodiversidade do planeta.

Segundo algúns científicos, estamos a asistir á SEXTA EXTINCIÓN. A QUINTA foi a dos brontosaurios…

O principal problema é que a velocidade de extinción de especies é, no actual proceso de extinción, moitísimo máis rápida: están a extinguirse entre 50 e 100 especies ao día.

E ademais, este proceso está a ser provocado polo home.

Desde outro punto de vista, esta sociedade non é desexable: a desigualdade no mundo avanza a pasos cada vez máis acelerados. O tres maiores fortunas do mundo equivalen ao PIB total de África.

E o que é peor, mesmo nas sociedades máis ricas, máis privilexiadas as persoas non son felices, hai cada vez máis infelicidade, máis suicidios, até de nenos…

Segundo a NEF (new economics foundation, http://www.neweconomics.org), que creou e elabora o Índice de Felicidade (http://www.happyplanetindex.org), no que se teñen en conta a esperanza de vida, a pegada ecolóxica e o benestar da xente (satisfacción subxectiva na vida), os países con maior PIB per cápita, non son os que teñen maior Índice de Felicidade: por exemplo , EEUU ocupa o lugar 150, por debaixo de China (31), Italia (66), Irán (67), Luxemburgo (74), Bélxica (78), Alemaña (81), España (87), India (90), Xapón (95), Reino Unido (108), Suecia (119), Francia (129), Grecia (133), Portugal (136).

Mentres que o pequeno arquipélago de Vanuatu, no sur do Océano Pacífico, 1000 millas ao leste do norte de Australia, ocupa a primeira posición, seguido por un sorprendente segundo posto de Colombia, e unha retahíla de países de Centro América e o Caribe (Costa Rica, Dominica, Panamá, Cuba, Honduras, Guatemala, O Salvador, Saint Vincent e As Granadinas, Santa Lucía).

Non é de estrañar que o posto 13 o ocupe un pequeno e non especialmente rico nin desenvolvido país, Buthan, cuxo rei Jigme Singye Wangchuk, en 1972, introduciu ese concepto como eixo director da política que debía rexer ao seu país, introducindo importantes reformas que democratizaron o país que pasou a ser gobernado por un Consello de Ministros e no que recentemente se realizaron as primeira eleccións para elixir democraticamente á Asemblea Nacional.

E o final da lista compono países como Rusia (172), Estonia (173), Ucraína (174), República Democrática do Congo (175), Burundi (176), Suazilandia (177), e Zimbawe (178).

Podemos constatar que a sociedade do crecemento, mesmo naqueles países que tiveron crecemento, non é unha sociedade feliz.

Pero o peor é que, a partir da recente crise, a sociedade occidental converteuse, de maneira patente, nunha sociedade-de-crecemento sen crecemento.

Aínda que é certo que este fenómeno, sociedade-de-crecemento sen crecemento, xa viña ocorrendo, pero de forma oculta, non tan evidente. Un dos principais artífices desta falsa sensación de crecemento ilusorio das últimas décadas, foi Alan Greespan, aínda que o tema veña dos anos 70, nas que se introduciron as políticas neoliberais por parte de Reagan e a Tatcher. A fórmula empregada foi unha redución impositiva ás rendas máis altas e ás rendas do capital, acompañada cunha política monetaria expansiva, cuns tipos de interese moi baixos, que favoreceron un alto nivel de especulación. 

Pero se facemos unha análise máis detallado da evolución do PIB mundial dos últimos anos, e deducimos do PIB TOTAL, os gastos de reparación, para compensar a destrución provocada pola actividade económica (incremento dos gastos de sanidade como consecuencia do incremento de enfermidades provocadas pola deterioración do medio ambiente, gastos para a mellora do medio ambiente, ou mellor para a menor deterioración do mesmo, gastos en armamento para tratar de conservar as fontes de enerxía, como o gas e o petróleo,…, actividades todas estas que se inclúen como sumatorios no cálculo do PIB tradicional), observamos que a partir de 1970 o PIB REAL, foi decrecendo.

É dicir que o decrecemento real da economía xa é un feito que vén producindo desde a década dos anos 70, aínda que se mantivo a ficción, a ilusión, de que seguiamos crecendo. De feito os beneficios das clases dominantes seguían crecendo vertixinosamente e a concentración da riqueza en menos mans acelerouse.

Aínda que a sociedade en conxunto non experimentase en realidade ningunha mellora, até a recente crise tiñamos a falsa “ilusión” de que seguiamos crecendo.

A partir da presente crise xa non temos nin esa falsa “ilusión” de crecemento. (Aínda que o proceso de progresivo enriquecemento e concentración da riqueza en cada vez menos mans se siga producindo, pero agora polo transvasamento de riqueza dos máis débiles deses poderosos aos máis fortes -véxase como Botín segue facéndose co “botín” de moitos bancos estranxeiros, e como pronto, e iso é da miña colleita, servirémoslle en bandexa, despois de telas “acicalado” adecuadamente para a ocasión co escaso diñeiro de todos os contribuíntes españois, a parte máis golosa das nosas Caixas de Aforro, último reduto da banca social no noso país, aínda que nestes últimos tempos fosen obxecto da pillaxe e bandería da nosa impresentable clase política).

E agora atopámonos coa peor, a maior, a máis cruel, a máis atroz, e a máis maquiavélica dos paradoxos (que nin Unamuno, xenio dos paradoxos, fose capaz de imaxinar):

UNHA SOCIEDADE DE CRECEMENTO SEN CRECEMENTO,

UNHA SOCIEDADE DE CONSUMO SEN CONSUMO.

E este decrecemento forzoso e imprevisto, non é o mesmo que o decrecemento voluntario e planificado.

A AUSTERIDADE IMPOSTA NON É O MESMO QUE A FRUGALIDADE ELIXIDA.

Non hai nada peor que unha sociedade do crecemento sen crecemento, xa que significa un incremento significativo do paro, e de que existan menos recursos dispoñibles para a sanidade, para o ensino, para a mellora do medio ambiente, para a loita contra a contaminación, …

Estamos nunha sociedade controlada pola oligarquía, polos “mercados”. Serge Latouche conta que, na súa recente visita por Bilbao, chocoulle a cantidade de cámaras de vixilancia que había polas rúas, vixiándonos a todos, controlándonos a todos.

Iso non é máis que unha mostra dun fenómeno que se está estendendo por toda Europa, o INCREMENTO DA REPRESIÓN.

Por todas esas razóns hai que optar por unha sociedade en decrecemento.

Hai que activar o CIRCULO VIRTUOSO:

  • RE-AVALIAR
  • RE-VALUAR
  • RE-CONCEPTUALIZAR
  • RE-DISTRIBUÍR
  • RE-UTILIZAR
  • RE-LOCALIZAR
  • RE-ESTRUTURAR
  • RE-CICLAR

Como?

Cada país, cada rexión, cada localidade é diferente, e as vías teñen que ser e serán diferentes: non é o mesmo Texas que Chiapas. 

É necesaria unha Revolución Cultural: o primeiro que temos que cambiar é a propio paradigma de cada un de nós.

Temos que cambiar os nosos conceptos tanto no relativo ao consumo como á produción do que necesitamos para vivir.

E hai que actuar colectivamente, politicamente.

Este é un esquema do PROGRAMA REFORMISTA que se presentou nas últimas eleccións francesas:

  • Conseguir que a nosa Pegada Ecolóxica sexa soportable: consumir mellor, relocalizar, evitando consumos enerxéticos innecesarios no transporte
  • Reducir o transporte internacional incrementando os custos do mesmo con ecotasas apropiadas (anécdota do choque en Francia dun camión que transporta tomates españois ao Norte de Europa e dun camión que transporta tomates holandeses a España: resultado do choque, unha inmensa salsa de tomate europea)
  • Relocalizar as actividades
  • Restaurar a agricultura tradicional campesiña
  • Reasignar os incrementos de produtividade, reducindo o tempo de traballo e incrementando o emprego
  • Relanzar a produción de bens “relacionais” (facer amigos, facer deporte, facer música,…) que non consomen recursos
  • Reducir o consumo enerxético por 4 (Por que por 4? Simplemente tomaron a cifra dunha organización de técnicos francesa NEGA WATT que calculou esa cifra, e que segundo eles con esa redución poderíanse manter practicamente iguais os actuais estándares de vida)
  • Restrinxir fortemente a publicidade
  • Reorientar o I+D: democratizar os seus obxectivos
  • Reapropiarse o diñeiro:
  1. creación de moedas paralelas (locais, rexionais)
  2. que o aforro local invístase en proxectos locais
En síntese preconízase unha volta ao estoicismo, do que Séneca foi un gran expoñente español.
—————————————————————–

NOTA FINAL: o presente resumo foi realizado en base ás notas tomadas en directo na charla, e non é unha reprodución taquigráfica da mesma. Puiden non recoller matices e mesmo cuestións relevantes, pero que pola dificultade da transcrición, ou pola dificultade do seu entendemento e a miña capacidade de comprensión, fosen omitidos. Igualmente algunhas ideas e conceptos ao desenvolver as notas tomadas, puideron ser incorrectamente interpretadas, modificadas ou ampliadas en función do meu propio punto de vista que pode ou non coincidir co de Serge Latouche, aínda cando esa non fose a miña intención.

Agradezo ao señor Latouche polas súas ideas e pola súa estruturada articulación, pola súa bonhomía e pola fraternal sinceridade que nos regalou no “frugal” refrixerio (que sufragamos a escote entre os que quedamos con el) e pola súa espontánea mostra de amizade e convivencia que grazas aos caldos (locais, por suposto) selamos cos habituais cánticos cos que se adoitan pechar estes actos moito máis informais, pero moito máis “relacionais” na nosa terra. Sen ningunha dúbida, o noso nivel de felicidade, e con el o de Navarra, elevouse por uns instantes. E agradezo aos organizadores, DALE VUELTA – BIRA BESTE ALDERA (MOVEMENTO POLO DECRECEMENTO), que nos permitisen a min e os meus dous amigos, o poder asistir ao devandito evento.

Por último pedir escusas a Serge Latouche se se deslizou algún erro no meu resumo ou se incluín algún concepto no que discrepe. Se ese fose o caso, e se dese conta, rógolle, rógoche, que mo fagas saber, para corrixilo.

AMADEUS

P.D.: entre canto e canto, Serge garabateou no mantel de papel, a dirección dunha web, que sen dúbida coñeceredes, para que a puidese visitar. Fíxeno e recoméndovos facelo, se non o fixestes xa: www.entropia-la-revue.org

Fonte: amadeus48.blogspot.com

Outros artigos en prensa e internet:

Fonte: Portal de Economía Solidaria.

Advertisements

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair / Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair / Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair / Cambiar )

Google+ photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google+. Sair / Cambiar )

Conectando a %s

%d bloggers like this: