Noticias da Italia “solidale”

Per Sandro.

Jordi Estivill. Barcelona.2013

Pórtico

ethicsEra estraño que nun país tan vivo como Italia, coa súa sensibilidade social e coa capacidade publicística que ten, non emerxese unha economía solidaria e reflexións de fondo sobre esta temática. Advertíanolo Sandro Guiglia a uns amigos europeos cando fomos a visitarlo á súa casa na Toscana na celebración do primeiro de Maio de 2012.

-“Guarda, Jordi, al di la del disastro de la política ufficiale, estano emergendo nuove esperienze a livelo locale que sono molto interesante”.

Sandro, antigo combatente de tantas batallas solidarias, ao que rendo unha fraternal homenaxe con este artigo (morreu aos poucos días da nosa visita), tiña razón. Agora nunha nova viaxe a este país para un encontro do Comité de Coordinación de RIPESS Europa celebrado en Florencia puiden deixar de lado a miña estrañeza e constatar que a efervescencia da economía solidaria e a súa capacidade de produción escrita económica e sociolóxica son considerables.

Paisaxes italianas

Desde fóra, sabíase que a Banca Popolare Etica[1] era un esforzo notable, inédito no seu nacemento a partir das MAG e no seu desenvolvemento, para dotarse dun instrumento financeiro alternativo que mesmo irradiaba máis aló dos Alpes. Sabíase que o volume das cooperativas Sociais Italianas crecera moito desde a súa creación nos anos oitenta, que a lei Italiana de 1991[2] fora unha panca positiva para a súa promoción e que os seus Consorcios[3] eran unha boa fórmula para implantarse no territorio e mancomunar economías externas. Sabíase que a influencia das cooperativas máis convencionais e as grandes mutuas confrontábase cun mercado cada vez máis agresivo e unhas políticas públicas desfavorables. Sabíase que o “Terzo settore”(terceiro sector) non deixara de combater unha pobreza e unha exclusión social que a crise actual profundara.

Ao mesmo tempo, as noticias que chegaban ao exterior mostraban un país canso, en mans dun populista corrupto que controlando os principais medios de comunicación fíxose coas rendas dun estado medio delicuescente. A economía, unha das máis potentes do mundo occidental, non daba signos de superar unha crise que a afectaba profundamente como ao resto da Europa periférica. Recesión económica, degradación do mercado de traballo, recortes sociais, déficit público galopante, aumento da economía mergullada, altos índices de corrupción, sucesivas reformas do estado eran e son signos evidentes dun malestar económico, social e político cuxas manifestacións máis preocupantes son os altos niveis de desemprego xuvenil, a precariedade no traballo e a saída de miles de mozos italianos repetindo cíclicamente a súa historia emigratoria.

Revitalizacións solidarias desde abaixo

200155948-001Diante desta descorazonadora paisaxe, cales son as noticias dunha revitalización solidaria por abaixo?

– O crecemento dunha conciencia que nin estado nin mercado van resolver os problemas e que os cidadáns deben tomar ao destino nas súas propias mans. Neste sentido son significativos os títulos dalgúns libros publicados como Faciamo dá soli (Hagámoslo sós) e Economía do noi (Economía do nós) de Gesualdi[4] e de Carlini[5]. O primeiro, insiste na idea  que para saír da crise débese repartir o traballo, refundar a economía público-colectiva e converter a produción en sustentable e local. O segundo, fai unha fotografía selectiva de múltiples iniciativas colectivas existentes. Os dous comparten a crítica a un sistema que levou a unha crise estrutural e á necesidade de atopar respostas noutro tipo de economía[6].

– O segundo trazo desta revitalización, é a crecente utilización do concepto de economía solidale e a creación de múltiples experiencias que se reclaman dela. As referencias conceptuais e terminolóxicas son variadas: economía civil[7], economía dos bens comúns[8], utopía do bo facer[9] e do ben vivir[10], economía do decrecemento. A Carta da Rede Italiana da economía solidaria aprobada en 2003 e actualizada en 2007 define algúns principios (Reciprocidade, Cooperación, Participación democrática, Medio Ambiente, Xustiza, Compromiso co territorio…). Por agora non existe unha representación orgánica nacional da economía solidaria, o que é compartido por moitos outros países europeos, pero creouse unha “Tavola de l’economia solidale” (Mesa da economia solidaria) cuxo obxectivo é o de conxugar o conxunto dos esforzos até agora moi dispersos. A Tavola celebrou varios encontros nacionais, os últimos en Acquila (2011) e en Monopoli (2013) e ademais de editar documentos e informes publicou dous libros que resumen ben as súas posicións e dan unha boa información sobre a súa realidade actual[[11].

– O terceiro está ligado ao consumo crítico e responsable. Recuperando a importante tradición das sociedades de axudas mutuas e do movemento cooperativo de consumo[12], os GAS, Grupos d’Aquisto Solidale (Grupos de adquisición solidaria), nacidos a finais dos oitenta do século pasado estendéronse como a pólvora, especialmente no norte e o centro do país. Ás veces, de maneira informal, máis a miúdo baixo a forma asociativa, calcúlase que se achegan a un milleiro. Os GAS teñen unha composición moi diversificada como mostra o recente estudo sobre os mesmos en Lombardía feito polo Observatorio Cores e a Universidade de Bergamo[13]. Son colectivos que compran directamente bens alimenticios e outros. Eliminan intermediarios, melloran a saúde e a calidade alimenticia, fixan prezos negociados cos agricultores, achegan produtores e consumidores e crean redes e ás veces empregos en barrios, e pequenas cidades e pobos. Os GAS foron suxeitos dun bo número de publicacións[14].

 – O cuarto son os distritos de economía solidaria. A proposta de articulación de todos os axentes no territorio ten unha longa tradición en Italia. Pactos territoriais, desenvolvemento local[15] e comunitario[16], distritos e clusters industriais foron prácticas comúns e frecuentes. Non é pois de estrañar que os actores da economía solidaria se recoñeceran nesta tradición e vaian constituíndo redes e circuítos locais de economía alternativa agrupando aos grupos de compra solidarios, da agricultura biolóxica, do comercio “equo” e solidario, das finanzas éticas, das enerxías renovables, das empresas de recuperación e reutilización e do software libre[17]. Estas distintas iniciativas comprométense a intercambiar bens e servizos entre elas, dentro do distrito, seguindo os principios de reciprocidade, cooperación, valorización dos recursos do territorio e sustentabilidade social e ecolóxica. Os entes públicos locais poden axudar a soster estes laboratorios de experimentación económica e social que se estenden por toda Italia[18].

– O quinto é o proceso lexislativo que se está dando. Lembrando o antigo itinerario polo cal primeiro houbo un conxunto de normativas rexionais e logo houbo unha lei estatal sobre as cooperativas sociais, varios gobernos abriron unha interlocución para elaborar marcos lexislativos sobre a economía solidaria e as súas distintas realidades.

En cada rexión, percórrese un camiño específico[19]. Así por exemplo, unha primeira tentativa de formulación redactada polo conselleiro rexional da Emilia-Romagna (2011) para o GAS, é retirada pola presión dun organismo unitario, CRESER, no que participan o conxunto de expresións (soberanía alimenticia, finanzas éticas, bens comúns, vivenda solidaria, grupos RES…). Constitúense mesas abertas de elaboración e negociación que conseguen axuntar posicións e presentar unha proposta de lei no mes de Xuño de 2013. No Friuli, Venezia-Giulia, a lei viu a luz como resultado do Forum da economía solidaria e dos bens comúns no que se integran 40 asociacións. O Forum elaborou dous textos: un no que se convida a cada consello municipal  a adoptar unha deliberación na que se compromete a promover a participación veciñal, políticas urbanísticas de recuperación do parque inmobiliario e a soster as boas prácticas de economía solidaria; o segundo é propiamente a proposta de lei rexional na perspectiva de constituír os 19 distritos de economía solidaria coas súas correspondentes expresións sectoriais. Non foron tan positivos os casos da lei do Trentino de 2010 e do regulamento posterior e da Umbria. Mentres que unha primeira redacción de Lombardia, foi contestada e en xaneiro  2012 logrouse presentar outra proposta concertada que ampliaba a anterior e promovía ao conxunto do movemento da economía solidaria. Tamén leste é o caso da lei de Puglia, onde unha primeira formulación feita sen a presenza do GAS e dos pequenos produtores artesáns e agrícolas, tivo que ser modificada.

Dalgunha maneira, estes procesos obrigaron a superar o ámbito local constituíndo organismos de coordinación rexional, a tomar conciencia da necesaria confluencia, dentro da diversidade, das distintas iniciativas da economía solidaria, a negociar coas institucións e os responsables políticos, a desbordar cara a outros ámbitos (agricultura[20], vivenda e urbanismo, benestar social[21] e servizos sociais, turismo..) e a preocuparse pola elaboración e aplicación lexislativa, constituíndose na Mesa Nacional, un grupo de traballo sobre estes temas.

equo-solidale-300x257Seguramente se poderían atopar outras noticias alentadoras que proceden da península transalpina. Non é posible, por agora, amplialas. Pero non todo son luces no ceo da economía solidaria italiana. Tamén teñen sombras que a envolven baixo a forma de desafíos  a superar. De entre eles e sen ánimo exhaustivo, poden distinguirse os seguintes:

  • Decantar os distintos conceptos cara a unha definición aberta e concertada da economía solidaria na que as múltiples correntes ideolóxicas e iniciativas existentes, poidan recoñecerse e sentirse cómodas.
  • Evitar a dispersión e atopar e ampliar espazos de integración económica e territorial, como tentan facelo os distritos da economía solidaria e os procesos de desenvolvemento local.
  • Profundar os mecanismos internos e externos de participación democrática e de representación colectiva en todos os niveis territoriais.
  • Saír da marxe, demostrando que a economía solidaria xa existe e que é posible e necesaria fronte ao ideario e políticas neoliberais construír outra economía e outra sociedade. Neste sentido,  continuar facendo esforzos de comunicación e visibilidade.
  • Construír un dialogo propositivo, construtivo e crítico coas institucións a pesar da desconfianza que xeran as mediacións e manipulacións políticas. A elaboración e aplicación de marcos lexislativos é unha ocasión para crear novas plataformas de representación, formular propostas conxuntas e participadas e pór a proba esta interlocución.
  • Seguir na perspectiva da transformación social, ofrecendo modelos alternativos integrais, sociais, económicos, medio ambientais que defendan e promovan os bens comúns, o interese xeral e os dereitos cidadáns, a sustentabilidade, a igualdade, e a solidariedade.dad.

Fonte: Movementos Idearia.  Prácticas e reflexións desde a economía solidaria.


[1] Para ver a evolución da actividade social deste Banco diferente ver os Balances Sociais Anuais.

[2] Estivill, J. Berney, J. (1993 ) Les cooperatives socials d’Itàlia. Utopies a l’abast. Barcelona. Ed. Hacer.

[3] Quintela, A.(2011) Os consorcios italianos. Revista de economia solidaria n 3, ACEESA. Açores.

[4] Gesualdi, F.(2012) Facciamo da soli. Altra economía. Milano. Altraeconomía.

[5] Carlini, R. (2011) L’economia del Noi. L’italia che condivide. Roma-Bari. Ed. Laterza

[6] Obi-One (2009) Primo rapporto nazionale sull’altra economía in Italia. Settembre.

[7] Bruni, L. Zamagni, S. (2004) L’economia civile. Bologna. Il Mulino.

[8] Zamagni, S.(2007) L’economia dell bene comune. Roma. Città Nuova editrice.

[9] Marcon, G. (2004) Le utopie del ben fare. Napoli. L’ancora del Mediterraneo.

[10] Gesualdi, F.(2009) L’altra via, della crescita al ben vivere. Milano. Altraeconomia.

[11] AA.VV.(2010) Il capitale delle relazioni. Milano. Altreconomia e AA.VV(2013) Un’ecpnomia nuova, dai Gas alla zeta. Milano. Altreconomia.

[12] Fabbri, F.(2011) L’Italia cooperativa. Centocinquant’anni di storia e di memoria. Roma. Ediesse.

[13] Forno, F.. Grasseni,C., Signori,S. (2012) Dentro il capitale delle relazioni. La ricerca sui Gas di Lombardia en Tavolo per la Rete italiana di Economia Solidale.  Un’ economia nuova, dai Gas alla zeta. Altra economia. Milano (pag.13 a 65).

[14] A titulo de exemplo ver AA.VV (2009) GAS. Gruppi di acquisto solidale e participativo, Milano. Puntorosso. Saroldi, A.(2001) Gruppi di acquisto solidale. Bologna. EMI.

[15] Trigilia, C. (2005) Sviluppo locale. Un projetto per l’Italia. Roma-Bari. Ed. Laterza.

[16] Bagnasco, A. (1999 ) Trace di comunita. Bologna. Il Mulino.

[17] Biolghini, D. Des come distretto. Le reti locale di economia solidale.  En AA.VV. (2013) Un’ economia nouva. Dai Gas alla zeta. OP. Cit (pag.97)

[18] O número de Distritos non é fixo. Actualmente hai uns vinte.

[19] Resúmense as informacións do capitulo sétimo de AA.VV. (2013) Un ‘economia nuova, dai GAS alla zeta, Op. Cit (pag. 135 a 150)

[20] Ciccarese, I. (2013) I semi e la terra. Manifesto per l’agricultura contadina. Milano .Altreconomia.

[21] Sobre o estado do benestar e o benestar social existe unha gran cantidade de literatura en Italia. Un dos últimos libros publicados na perspectiva da autoprodución de Welfare é Paini, F. Sensi, G(2012). Tra il dire e il welfare. Milano Altreconomia.

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair / Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair / Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair / Cambiar )

Google+ photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google+. Sair / Cambiar )

Conectando a %s

%d bloggers like this: