Mulleres, comida e coidados

Por Esther Vivas

Hora de preparar a comida e acender os fogóns, de pór a mesa e sacar os cubertos, de facer a lista da compra e achegarse ao ‘súper’ ou ao mercado. En casa, ditas tarefas, foron realizadas maioritariamente por mulleres. Un traballo, o de alimentarnos, imprescindible para a nosa vida e sustento. Con todo, unha tarefa invisible, non valorada. Comemos, a miúdo, como autómatas e como tales nin recoñecemos o que inxerimos nin quen pon o prato na mesa.

A alimentación nos fogares continua sendo, con frecuencia, territorio feminino. Así, o demostra a última Enquisa de Emprego do Tempo 2009-2010 do Instituto Nacional de Estatística: no Estado español un 80% das mulleres son as que cociñan nos fogares, fronte ao 46% dos homes. E cando estas entran na cociña, dedícanlle máis tempo, 1 hora 44 minutos ao día fronte aos 55 minutos deles. Así mesmo, as mulleres asumen en maior medida tarefas de organización (preparar comidas, previsión de compra de alimentos…), mentres que os homes apoian, cando o fan, na execución.

Unhas tarefas “alimentarias” que se sitúan en, o que a economía feminista chama, “os traballos de coidados”, esas tarefas que non contan para o mercado pero que son imprescindibles para a vida: criar, dar de comer, xestionar o fogar, cociñar, atender a quen o necesitan (pequenos, enfermos, maiores), consolar, acompañar. Trátase de labores sen valor económico para o capital, “gratuítas”, que non son consideradas traballo, e en consecuencia menosprezadas, a pesar de equivaler ao 53% do PIB do Estado español.

Sacrificadas e abnegadas

Unhas ocupacións que o patriarcado outorga ao xénero feminino, que por “natureza” ten que asumir ditas funcións. A muller nai, esposa, filla, avoa abnegada, sacrificada, altruísta, que se non cumpre con este deber, carga co peso, a culpa, de ser “mala nai”, “mala esposa”, “mala filla”, “mala avoa”. Así, ao longo da historia, as mulleres viñeron desenvolvendo estas tarefas de coidados, en función do seu rol de xénero. A esfera do traballo “produtivo”, deste xeito, é dominio da masculinidade, mentres que o traballo considerado “improdutivo”, no fogar e non remunerado, é patrimonio das mulleres. Establécese unha xerarquía clara entre traballos de primeira e “labores” de segunda. Impóndonos unhas determinadas tarefas, valoradas e non valoradas, visibles e invisibles, dependendo do noso sexo.

A alimentación, a cociña no fogar, ir comprar comida, as pequenas hortas para o auto-consumo forman parte destes traballos de coidados, que non se valoran nin ven, pero que resultan imprescindibles. Talvez por iso, non apreciamos nin que nin como nin quen produce o que comemos: pensamos que canto menos gastemos en alimentos, mellor; cremos que cociñar é perder o tempo; optamos por comida fast-food, “boa-bonita-barata” e rápida; asociamos ser campesiño a “ser de pobo” e ignorante. Os nosos coidados, parece, non importan. E acabamos delegando no mercado, quen, finalmente, fai negocio con estes dereitos.

Con todo, todos estes traballos son vitais. Que sería de nós sen comer? Sen unha alimentación sa e saudable? Sen quen cultivase a terra? Sen cociñar? Ou, que fariamos se ninguén nos axudase ao estar enfermos? Sen quen nos coidase de pequenos? Sen apoio de maiores? Sen roupa lavada? Sen casas limpas? Sen afecto nin agarimo? Non seriamos nada.

A ‘economía iceberg’

Este traballo invisibilizado é o que, en definitiva, sustenta o lucro do capital. A metáfora da “economía iceberg”, acuñada pola economía feminista, pon o branco sobre negro. A economía capitalista funciona como un iceberg, onde só vemos a punta do témpano de xeo, unha pequena parte, a da economía produtiva, de mercado, o traballo remunerado, asociado ao masculino. Pero, a maior parte do bloque, permanece “escondido”, baixa a auga. Trátase da economía reprodutiva, da vida, dos coidados, asociada ao feminino. Sen esta, o mercado non funcionaría, porque ninguén o sostería. Un exemplo, como manter xornadas laborais invivibles e incompatibles coa vida persoal e familiar, sen ninguén que se ocupe de manter a casa, preparar a comida, ir buscar os pequenos ao colexio, coidar dos maiores dependentes? Para que algúns poidan traballar “en maiúsculas”, outras o teñen que facer “en minúsculas”.

Tomando a metáfora da “economía iceberg” e desde unha perspectiva ecoloxista, vemos, tamén, como a natureza forma parte deste sustento invisible que permite manter á boia ao capital. Sen sol nin terra nin auga nin aire non hai vida. A riqueza duns poucos, e o fetiche do crecemento infinito, sostense na explotación sistemática dos recursos naturais. Volvendo ao que nos dá para comer, sen os devanditos recursos e sen sementes nin plantas nin insectos non hai comida. A agricultura industrial capitalista avanza, xerando fame, descampesinización, cambio climático…, a partir do abuso indiscriminado destes bens. Algúns gañan, a maioría perdemos.

Que facer? Trátase, como din as economistas feministas, de colocar a vida no centro. Visibilizar, valorar e compartir devanditos traballos de coidados, e a natureza. Facer visible o invisible, mostrar a parte oculta do “iceberg”. Valorar estas tarefas como imprescindibles, recoñecer quen as exerce e outorgarlle o lugar que se merece. E, finalmente, compartilas, ser corresponsables. A vida e o sustento é cousa de todas… e todos. A comida, tamén.

*Artigo publicado en Público.es

Esther Vivas @esthervivas |facebook.com/esthervivas| www.esthervivas.com

Fonte: esthervivas.com

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair / Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair / Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair / Cambiar )

Google+ photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google+. Sair / Cambiar )

Conectando a %s

%d bloggers like this: