Lección de Economía. Arcadi Oliveres explica a escolares os rudimentos dunha economía ao servizo das persoas

Enric Llopis

Rebelión 22 02 14

Só uns poucos posúen a virtude de observar a realidade desde a distancia adecuada e a perspectiva xusta. Non sobrevoar os feitos sen tan sequera rozalos, pero tampouco perderse nunha miríada de anécdotas que despisten do contido esencial. Pode que este equilibrio na mirada estea unicamente reservado aos vellos sabios. A persoas como José Luís Sampedro, Julio Anguita ou Arcadi Oliveres. Por iso as súas palabras non son antolladizas nin se moldean tramposamente adaptándose ao tipo de auditorio. Poden dirixirse a sisudos especialistas ou, como Arcadi Oliveres no Centro Outubro de Valencia, a estudantes da ESO de 15 e 16 anos, nunha conferencia titulada “A economía ao servizo das persoas”.

Hai máis de 20 anos que Arcadi Oliveres (profesor de Economía Aplicada) non imparte clases en Económicas. Oponse a verdades institucionalizadas e dogmas (el considéraos “aberrantes”) como que o beneficio privado sexa o único fin das empresas ou se considere o crecemento como a principal obriga macroeconómica. Tampouco lle gusta a xerga economicista, “case igual que a dos médicos”. Un día na aula dispúñase a explicar determinados motivos “exógenos” e “endóxenos” que subxacían a unha crise. Un alumno preguntoulle polo significado destes palabros. “Exteriores” e “interiores”, respondeu. “E por que non o di así?”, espetoulle o alumno. Nese momento entendeu a necesidade dun xiro lingüístico.

Conta aos alumnos adolescentes, nunha charla organizada polo colexio Caferma, que cando puxo os pés por primeira vez na Facultade de Económicas (“alá na prehistoria”) ensináronlle que a economía era a ciencia que estudaba como administrar recursos escasos da natureza, transformalos, e obter así bens e servizos para satisfacer necesidades humanas. Iso é a economía, falar de necesidades das persoas, e non só do PIB ou dos beneficios da bolsa. “Témome que no sistema actual, as necesidades humanas básicas non están cubertas”, conclúe o activista de Justícia i Pau.

Arcadi Oliveres trenza o discurso con ideas moi sinxelas, facilmente intelixibles polos/as escolares, /aos/ás que adxunta datos certeiros e ben escollidos. Fai a pedagoxía do vello mestre. Empeza polas necesidades máis elementais do ser humano: comer e beber. No mundo viven actualmente 7.000 millóns de persoas, das que aproximadamente o 20% (1.300 millóns) padece fame, segundo os datos de Nacións Unidas. Desta poboación esfameada, unhas 50.000 persoas morren cada día por inanición. “Pero son mortes silenciosas”. O peor é que non se trata de falecementos inevitables, xa que actualmente “sobran” alimentos no mundo. O problema non reside, por tanto, na produción senón na distribución de alimentos.

Recentemente publicouse en Francia, lembra Arcadi Oliveres, que o 30% da produción agraria mundial bótase a perder. En xuño de 2008, a FAO (organismo de Nacións Unidas dedicado á agricultura e a alimentación) expuxo posibles solucións a este desaguisado. Para que a fame desapareza, é necesario -sobre todo nas economías agrarias- que a terra se atope ben repartida. Un exemplo elemental: en Andalucía existen latifundios improductivos, mentres que en Galicia son frecuentes os minifundios pouco rendibles. Iso no estado español. Porque en Brasil, un gran propietario trasládase en avioneta para percorrer as súas grandes plantacións. “A esta repartición da terra chámaselle desde o século XIX Reforma Agraria”.

A segunda proposta para resolver as necesidades humanas básicas é, así mesmo, ben sinxela: Que os países con carencias produzan aquilo que necesitan. “Hai 500 anos empezou o colonialismo; houbo zonas do planeta ás que se forzou a especializarse -polo clima e outros factores- en café, cacao, azucre, té ou piña tropical; pero isto prodúceno realmente para nós; o que necesitan para alimentarse eles é arroz, trigo ou millo; é necesario, así pois, un cambio no modelo de produción“, explica Arcadi Oliveres. “Do trigo pódese vivir, pero non do café (salvo en época de exames)”. Nestes países empobrecidos fai falta, ademais, que se invista diñeiro (regadíos, tractores, granxas, camiños rurais). Nacións Unidas fixo un cálculo dos recursos necesarios e pediu aos países ricos 50.000 millóns de dólares (xuño de 2008), cos que crear un fondo de emerxencia para loitar contra a fame. Non se aceptou a proposta.

miguel-brieva-dineroAs cifras pouco din en bruto, pero fanse elocuentes en perspectiva comparada. Nos cinco últimos anos e medio de crise (desde a quebra de Lehman Brothers) os gobernos gastáronse 4,6 billóns de dólares no rescate do sistema financeiro. Unha sinxela división pode ter, neste caso, o mesmo efecto que unha certeira aldabada. Co diñeiro investido no “saneamento” da banca podería eliminarse a fame no mundo 92 veces, comenta Arcadi Oliveres. Coa auga sucede algo moi parecido ao que ocorre cos alimentos: unha repartición radicalmente desigual. Explica o economista que en países como Canadá e Estados Unidos, próximos aos “Grandes Lagos”, consómense unha media de 550 litros de auga por persoa e día (no numerador totalízase o consumo global do país, incluídos os sectores produtivos).

En Europa, a media sitúase en 350 litros de auga por persoa e día. Nun país seco como España, a media descende aos 200 litros. E n África Subsahariana? Oito litros diarios por persoa, e que non saen da billa, senón que as poboacións deben desprazarse a fontes, regatos ou algún oasis para obter a auga. Dáse, ademais, unha repartición desigual destas tarefas. En termos xerais, mentres as nenas marchan pola auga os nenos van á escola, o que converte nunha secuela -a medio e longo prazo- o analfabetismo feminino. Nacións Unidas avaliou en 20.000 millóns de dólares a cantidade necesaria para habilitar condutos de auga e fontes nos poboados africanos. Os gobernos dos países ricos negáronse a achegar esta cantidade. “Pero gastáronse 4,6 billóns de dólares no rescate do sistema financeiro”, lembra Arcadi Oliveres.

As necesidades vinculadas a patoloxías e enfermidades son, en ocasións, menos coñecidas que a fame. Pero algunha vez as enfermidades tamén responden a unha construción artificial. Arcadi Oliveres explica o caso da gripe A, “unha gran tomadura de pelo, pois en ningún caso tratábase dunha epidemia; primeiro díxose que existía un serio risco de contaxio ás persoas. Fabricáronse antivirais de maneira masiva, aínda que finalmente non se estendeu a enfermidade. De maneira que as vacinas permaneceron almacenadas nos laboratorios, co consecuente risco de caducidade. Os lobbies presionaron á Organización Mundial da Saúde (OMS) para que, a pesar de todo, elevase á condición de pandemia a gripe A; os gobernos cederon e se aprestaron a adquirir finalmente as vacinas”.

“Falemos de cousas serias”. Por exemplo, a Sida. Padéceno, segundo Nacións Unidas, 40 millóns de persoas no mundo. Morren cada ano desta enfermidade o 10% dos afectados (4 millóns de persoas), pero anualmente resultan infectados por este virus outros catro millóns de persoas, co que a tendencia se estabiliza. O 60% da poboación mundial afectada da Sida (24 millóns de persoas) vive no África Subsahariana e, destes, tan só un millón de persoas recibe tratamento médico e farmacolóxico. Ao resto só queda esperar á morte. Por que nun país do Norte unha persoa con Sida pode vivir, co tratamento adecuado, máis de 30 anos, mentres que en África pronto sobrevén a morte?, pregúntase Arcadi Oliveres. “Porque en occidente hai diñeiro para medicamentos e na África Subsahariana, non”.

E, sobre todo, porque se trata de medicamentos que se venden a prezos inasequibles. Pero debido a mecanismos artificiais xa que, realmente, “non son máis caros que unha aspirina”. O quid da cuestión radica no dereito dos laboratorios a patentar os produtos farmacéuticos cos que tratar as enfermidades. Durante un mínimo de 20 anos, as grandes compañías poden vender os fármacos en exclusiva e a un prezo libre. Pasadas dúas décadas, caducan os dereitos de exclusividade e poden entrar no mercado outros competidores, o que conduce a unha baixada dos prezos (“pero as farmacéuticas queren gañar máis, así que fan un mínimo cambio no seu medicamento e piden unha patente para outros 20 anos”, denuncia Médicos Sin Fronteras). Até hai dous anos, os fármacos orientados a combater a Sida resultaban inaccesibles. Por que razón até 2012? Porque expirou o prazo das patentes (20 anos) concedidas en 1992. “Agora están a baixar os prezos; este mecanismo pode ter a súa lóxica comercial, pero desde o punto de vista das poboacións afectadas resulta un escándalo”, apunta Arcadi Oliveres.

O activista destacouse durante anos pola defensa dos dereitos humanos, a paz, a xustiza social, o consumo responsable, a banca ética e o consumo solidario. Xunto a Teresa Forcades, impulsou a plataforma por un Proceso Constituínte en Catalunya. Á denuncia do gasto militar e os procesos de rearmamento dedicou numerosas conferencias e artigos. Expón con moita claridade o discurso aos escolares: “Os exércitos nunca serviron para axudar á xente, senón aos ricos para derrotar aos pobres; son algo completamente inútil e un dos peores capítulos en que os estados malgastan o diñeiro“. O estado español dedica, en plena crise, 52 millóns de euros diarios ao gasto militar (“en avións de combate e outras estupideces, aínda que estes gastos aparecen moitas veces encubertos”). En 2012, o goberno recortou un 4% os orzamentos de todos os ministerios, salvo o de Defensa, que creceu un 28%.

imagina12M_a4 (1)No apartado das alternativas, Arcadi Oliveres céntrase nas secuelas do desemprego. Digan o que digan as múltiples estatísticas, en España existen actualmente polo menos cinco millóns de parados. Subliña unha proposta “tan vella como ir a pé, a repartición do traballo; vós seguramente o viviredes”. Fai máis dunha década o goberno francés (con Jospin á cabeza) decidiu reducir a xornada laboral de 39 a 35 horas semanais, co fin de crear postos de traballo. A idea da repartición do traballo consiste en que aos traballadores que pasen a laborar 35 horas, o estado lles pague as cinco horas restantes da cantidade que se aforra en prestacións de desemprego polos novos ocupados. “É unha cuestión simple de redistribución”, resume Arcadi Oliveres. “Charles Dickens falaba nas súas novelas de como en Manchester e Liverpool os nenos e nenas de 10 anos podían traballar 16 horas diarias; o número foise reducindo até as oito actuais; vós faredes xornadas de cinco-seis horas; os avances tecnolóxicos permiten máis tempo libre para a lectura, a música ou as excursións (aínda que desgraciadamente tamén para ver Tele 5)”.

Arcadi Oliveres continúa coa lección de Economía. Hai moitas mulleres en España que coidan dos avós, nenos, anciáns ou persoas con discapacidade sen que este traballo sexa remunerado. “Por estes coidados deberíase cobrar un salario, e a iso chámaselle Lei de Dependencia”. Os recursos obteríanse da loita contra a fraude fiscal, que no estado español, segundo o Sindicato de Técnicos do Ministerio de Facenda, elévase a 93.000 millóns de euros e corresponde sobre todo a grandes bancos, grandes empresas e grandes fortunas.

Unhas palabras sobre a fraude ao fisco: Os dous maiores defraudadores no estado español -segundo se reflicte nas súas propias memorias- son o Banco de Santander e o BBVA, ambos con numerosas filiais radicadas en paraísos fiscais; doutra banda, Google non paga o 90% dos impostos que debería no estado español; a maior fortuna de España e terceira do mundo cun patrimonio de 57.000 millóns de dólares (segundo Forbes), Amancio Ortega (fundador de Inditex), fixo pública hai un ano unha doazón a Cáritas de 20 millóns de euros. Á marxe das desgravacións fiscais que iso lle supuxese, a Facenda Pública reclamou (e en agosto de 2013 avalou unha sentenza do Tribunal Supremo) a Amancio Ortega 30 millóns de euros por falta de pagamentos no Imposto de Patrimonio. Ou os procesos criminais abertos contra Botín por fraude ao fisco. Se están identificadas estas persoas, Por que non se perseguen? “O goberno, da cor que sexa, necesita moito diñeiro para facer a súa campaña electoral; ademais, cando os ministros deixan de selo, son contratados por estes bancos e grandes empresas que cometen as fraudes“, explica o economista.

A economía do día a día, das cousas cotiás, tamén é política. “Á vosa idade sodes carne de canón na sociedade de consumo”. Arcadi Oliveres fai algunhas advertencias aos escolares, que probablemente lles soen hoxe disparatadas, pero que se cadra sentan un precedente para reflexións posteriores: “Non compredes nunca roupa de marca; recordo cando estudaba a produción das zapatillas Nike, que se o prezo roldaba as 10.000 pesetas, só 100 retornaban ao lugar de produción, por exemplo Paquistán; o resto do que se paga polo produto é beneficio da empresa, pagos ao centro comercial, publicidade, etcétera”. “Non fagades o primo e paguedes os prezos que se piden”. “Tampouco deberiades comprar botes ou latas de bebida, polo impacto sobre o medio ambiente do aluminio; e o teléfono móbil, cambialo cada cinco ou seis anos, non antes, xa que para a súa produción emprégase o coltán, que se extrae en Ruanda (10%), Australia (10%) e Congo (80%). Para que todos nós teñamos un móbil, cinco millóns de persoas morreron no Congo como consecuencia de guerras entre tribos locais, ás que moitas veces se asocian compañías multinacionais”. “Eu vivín tres cuartas partes da miña vida sen teléfono móbil”, remata.

Fonte: Rede Mundial de Comunidades Eclesiais (Rebelión 22 02 14).

 

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair / Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair / Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair / Cambiar )

Google+ photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google+. Sair / Cambiar )

Conectando a %s

%d bloggers like this: