Cando a economía e as persoas se atopan, cambiamos o mundo

Un dos Plenarios Abertos do Congreso ESeS

Un dos Plenarios Abertos do Congreso ESeS

Autor: Carlos Askunze Elizaga (Coordinador de REAS Euskadi)

De que falamos cando falamos de economía social e solidaria?

(1) Dun conxunto de prácticas baseadas en principios e valores que prefiguran os contornos dunha práctica económica alternativa ao capitalismo.

(2) Dun movemento -económico, social e político-, que aspira, xunto con outras redes e movementos, a transformar de raíz e desde abaixo, a nosa sociedade local e o noso mundo global.

Tres consideracións previas

(a) A constatación de que hai que transformar profundamente o actual sistema económico capitalista, que é inxusto, violento, insolidario, patriarcal, antidemocrático e insustentable.

(b) O convencemento de que ese cambio é desexable (os desexos teñen que ver con pulos éticos e ideolóxicos que perseguen a mellora da vida); é necesario (a sustentabilidade ambiental, social… en definitiva da vida está por primeira vez en cuestión); e é posible (as persoas, as organizacións e as comunidades podemos, a través da nosa acción cultural, social e política, ser suxeitos transformadores).

(c) A existencia de diferentes achegas teóricas e prácticas desde as chamadas economías críticas; tanto das correntes clásicas socialistas e libertarias, dos enfoques máis modernos e eclécticos como os da democracia económica e a economía participativa, a paradigma do bo vivir, así como das máis recentes das economías feminista, ecolóxica e social e solidaria… Achegas que poden contribuír a orientar esa transformación cara a unha economía que, de momento, só podemos denominala como postcapitalista.

Principios e valores

Desde o propio nacemento do capitalismo, existiron diversas formas que ensaiaron outras formas de entender e facer economía desde criterios relacionados coa xustiza social, así como en contraposición ás desigualdades e o conxunto de consecuencias nocivas producidas polo funcionamento do sistema capitalista. A unha parte desas prácticas recoñecéuselle desde finais do século XIX, co nacemento do cooperativismo e o mutualismo, co concepto de Economía Social, baseado en valores como a primacía da persoa sobre o capital, a participación e a subsidiariedade, a función social da actividade económica, ou o destino dos seus excedentes para o interese xeral, etc.

Precisamente neste desenvolvemento histórico da Economía Social, cabe situar o nacemento e impulso, xa no século XX, da Economía Solidaria como un subespazo que conta con perfís propios como concepto e práctica diferenciada, así como movemento social que, con desigual relevancia xeográfica, e aínda reunindo prácticas heteroxéneas, vai adquirindo un maior protagonismo académico, social e económico.

Trátase dunha visión e unha práctica que reivindica a economía como medio ?e non como fin? ao servizo da mellora da calidade de vida das persoas, a comunidade e a súa medioambiente. Unha economía que coloca no centro da súa actividade o bo vivir persoal e colectivo, así como a sustentabilidade da vida, que resitúa por tanto a verdadeira función da economía e conéctaa, sen preponderancia, co resto de esferas social, política ou cultural.

Esta perspectiva converte á Economía Solidaria nunha práctica fundamentalmente transformadora, dado que choca frontalmente co modelo capitalista, concedendo ás persoas, as súas necesidades, capacidades e traballo un valor por encima do capital e da súa acumulación, á vez que reivindica un modelo socioeconómico máis redistributivo e equitativo. Foxe, ademais dunha concepción exclusivamente ligada á maximización de beneficios e ao modelo produtivista-crecentista que prima a acumulación do capital por encima do desenvolvemento das persoas e é alleo aos danos sociais e ambientais producidos na consecución dos seus obxectivos.

Esta definición aberta, desde REAS traducímola en seis principios:

(1) Equidade. Recoñecemento da igualdade, en dignidade, dereitos e posibilidades de todas as persoas, asumindo e respectando á vez as súas diferenzas.

(2) Traballo. Considerado en todas as súas dimensións: produtivo, reprodutivo e voluntario. Fomentando o emprego para a produción de bens útiles e necesarios e desde o desenvolvemento das capacidades das persoas.

(3) Sustentabilidade ambiental. Como límite ás accións económicas, como defensa do equilibrio da vida e como compromiso de futuro.

(4) Cooperación. Unha práctica participativa e democrática que fomenta a aprendizaxe e a construción colaborativa e o traballo cooperativo.

(5) Ausencia de lucro. Balances que teñen en conta, ademais dos resultados económicos, o impacto da nosa actividade, así como a promoción da redistribución e reinversión da riqueza fronte á súa concentración ou uso especulativo.

(6) Compromiso coa contorna. Cooperación con outras organizacións e redes como camiño para que estas experiencias concretas poidan xerar un modelo socioeconómico alternativo.

É desde esta perspectiva desde onde se expoñen algunhas claves fundamentais para o desenvolvemento de iniciativas económicas alternativas, entre outras:

  • A aposta por unha economía desinteresada, non baseada exclusivamente no ánimo lucrativo (P. Bourdieu).
  • O recoñecemento do “factor C” (Luis Razeto) como clave de eficiencia económica (compañeirismo, cooperación, colaboración, comúns, comunidade, comuñón, coordinación, comunicación, compartir…).
  • O dereito e a práctica da participación, a autogestión e a soberanía, tanto a nivel persoal como colectivo no ámbito das decisións e prácticas económicas (organizacións, comunidades e pobos/nacións con ou sen estado).
  • Unha aposta por unha actividade económica democrática e, por tanto, inclusiva: non exclusiva nin que xere exclusión.
  • O desenvolvemento dunha práctica instrumental da actividade económica, que se converte nun medio ao servizo da transformación social e o ben común.
  • Todo iso, desde o mantemento e priorización dos procesos relacionados coa sustentabilidade da vida.

Prácticas en movemento

E, como diciamos, máis aló destes principios e valores, a economía solidaria é unha realidade en movemento e en crecemento. Unha realidade de iniciativas concretas, presentes en todos os ámbitos do ciclo económico (produción, financiamento, comercialización e consumo), interconectadas en diferentes redes.

Trátase de miles de organizacións e actividades que, ao longo de todo o planeta, están a xerar un pensamento e unha práctica alternativa da economía. Un movemento que vai adquirindo estruturas de traballo en rede a nivel local, rexional e global que ten como principal reto o lograr que experiencias, a miúdo consideradas como testemuñais, logren contribuír á transformación social e ao surgimiento dun novo modelo socioeconómico.

No caso do Estado español, este movemento vén organizándose fundamentalmente a través de REAS-Rede de Redes de Economía Alternativa e Solidaria. Trátase dunha rede que naceu en 1995 e agrupa, actualmente a 13 redes territoriais e 2 sectoriais (pronto unha territorial e dous sectoriais máis) que agrupan no seu conxunto a ao redor de 350 empresas e organizacións.

Iniciativas nas que participan profesionalmente máis de 7.200 persoas e que xeran tamén militancia e compromiso: ao redor de 19.000 persoas voluntarias que contribúen á extensión destes valores alternativos na sociedade (64% de mulleres). A estas cifras hai que engadir miles de persoas e organizacións asociadas a proxectos cooperativos, entre outros, de finanzas éticas (preto de 10.000), de enerxías renovables (máis de 20.000) ou de consumo de produtos agrícolas locais (incontables os grupos estendidos por todos os territorios).

Todas estas organizacións e persoas sosteñen unha realidade económica que en 2013 xeraron uns ingresos totais de máis de 256 millóns de € (maiormente facturación), aos que hai que sumar máis de 63 millóns de capital social e aforro en instrumentos financeiros cun saldo de crédito vixente de máis de 31 millóns de €. Datos de aparencia modesta, pero nada desdeñables: estamos na economía real; xeramos e redistribuímos riqueza social e económica.

Retos para o movemento da Economía Social e Solidaria (ESS)

Algúns retos que temos por diante para que lograr que a economía se atope coas persoas e realmente podamos cambiar o mundo:

1. Fortalecer o movemento da ESS como suxeito político

  • Politizar os axentes e prácticas da ESS. Máis aló das iniciativas concretas, estas deben traslucir un carácter politicamente transformador.
  • Fortalecer o traballo en rede a todos os niveis (local, nacional, estatal e internacional) e, especialmente, reforzar REAS, neses espazos, como referente político da ESS.
  • Visibilizar, comunicar e sensibilizar… As mensaxes e as experiencias da ESS atopan aínda un eco limitado na nosa sociedade. Debemos dedicar maiores e innovadores recursos á sensibilización social.
  • Desenvolver como movemento propostas de políticas públicas que transformen a economía. Para iso hai que reforzar o papel de interlocución de REAS con outras redes de ESS, outros axentes económicos, sociais e políticos, xerando estratexias, axendas políticas propias e alianzas efectivas.

2. Crecer en agregación cidadá

Crecer non só como rede de organizacións, senón especialmente en agregación de cidadáns e cidadás que queren apoiar activa e conscientemente a construción de espazos alternativos de produción, financiamento, comercio e consumo; ben cos seus recursos, coa súa militancia ou co seu traballo.

Especialmente cabe destacar aquí tres elementos fundamentais hoxe:

  • A agregación cidadá a través de propostas de consumo crítico, consciente e transformador.
  • A construción de mercados sociais de carácter alternativo.
  • O desenvolvemento de formas asociativas alternativas de intercambio e relación comercial (bancos do tempo, moedas sociais, troco…).

3. Reforzar e aumentar os instrumentos financeiros ao servizo da ESS

O financiamento é un dos elementos de debilidade de moitas iniciativas alternativas. Doutra banda, as finanzas constitúen un dos elementos craves de sostemento dun sistema capitalista hiperfinanciarizado e especulador. Ambos os dous elementos constitúen o fundamento da construción de útiles financeiros alternativos, éticos, cooperativos e solidarios:

  • Impulsar o crecemento e a interconexión entre os nosos proxectos (Fiare Banca Etica, Coop57, Rede de finanzas alternativas locais, Oikocredit…).
  • Identificar e desenvolver instrumentos financeiros adaptados ás diferentes realidades do movemento.
  • Promover fórmulas alternativas de financiamento como o crowdfunding.

4. Construír discurso e coñecemento, ao servizo das prácticas alternativas da ESS

  • Promover espazos alternativos para a investigación e o desenvolvemento de coñecemento compartido, xunto con redes de investigación, universidades, etc.
  • Incorporar ao pensamento e a práctica da ESS as perspectivas da Economía Feminista e Ecolóxica, desenvolvendo a paradigma da sustentabilidade da vida como eixo da construción alternativa da economía (a economía será solidaria se é feminista).
  • Impulsar e desenvolver formas de produción e difusión de coñecemento baseadas na cultura libre e a promoción dos comúns.

5. Crecer e soster o tecido da ESS

A pesar de acertar na crítica a un modelo económico que non garante as condicións vitais, que precariza as condicións laborais, que xera fortes desigualdades e exclusións… non sempre desde a ESS logramos soster iniciativas alternativas e, a miúdo, reproducimos nelas valores capitalistas.

  • Colocar a sustentabilidade da vida no centro da economía, significa tamén facelo nas nosas prácticas, e ese é un dos retos principais: facer das nosas organizacións e experiencias lugares máis vivibles, respectuosos co desenvolvemento tanto persoal como colectivo, preocupados polos coidados, máis democráticos e cooperativos, etc.
  • Desenvolver ferramentas alternativas de xestión empresarial. Inventar e ensaiar novas formas de xestión empresarial (auditoria social, por exemplo).
  • Promover a intercooperación como a ferramenta máis eficaz para o crecemento e sostemento: mercado social, finanzas éticas, barrios cooperativos, cooperativas de consumo…

6. Promover a soberanía alimentaria e a recuperación do medio rural desde a ESS

  • Desenvolver proxectos emprendedores no ámbito rural desde parámetros alternativos e transformadores que busquen a recuperación do medio rural.
  • Promoción de novas relacións entre o campo e a cidade, a través de sistemas agroalimentarios baseados en circuítos curtos de comercialización, recuperación dos saberes campesiños tradicionais, defensa dos bens comúns (sementes, comunais, etc.).
  • Profundar nas alianzas coas organizacións vinculadas á Vía Campesiña (sindicatos agrarios, plataforma rural, etc.).

Certamente son retos ambiciosos. Pero temos que ser capaces de ampliar os nosos horizontes políticos e confiar no poder do traballo compartido.

David Graebber, na introdución do seu libro Somos o 99%, caracteriza ao pobo estadounidense dunha forma que creo é extensible a todo o mundo capitalista: “O certo é que a moitos estadounidenses ensinóuselles desde unha idade moi temperá a ter uns horizontes políticos incriblemente limitados e unha idea incriblemente limitada do potencial humano”.

Que este Congreso [Congreso Internacional de Economía Social e Solidaria, Zaragoza, 27-29 de novembro de 2014] sirva para proxectar horizontes de cambio económico e social sen limitación algunha e que para afrontar estes e moitos máis retos, poñamos a traballar en cooperación, todo o potencial que albergamos como persoas e como movemento comprometido cunha economía máis xusta e solidaria que, en definitiva, poña no seu centro a sustentabilidade dunha vida digna e feliz para todas as persoas en calquera parte do mundo.

Fonte: economiameeting.net

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair / Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair / Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair / Cambiar )

Google+ photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google+. Sair / Cambiar )

Conectando a %s

%d bloggers like this: